Evrenin Lehçesi: ve belki konuşan şeyin kendisi evren değil, evrenin yerel bir lehçesidir
Kopuk olduğumuzu kanıtlayamayız. Ait olduğumuzu da. Bildiğimiz tek şey, henüz dilini bilmediğimiz bir bütünün içinden konuşuyor olmamızdır.
ve belki konuşan şeyin kendisi evren değil, evrenin yerel bir lehçesidir
Uzay dediğimiz o uçsuz bucaksız boşlukla aramızda hiçbir bağ yok demek de eksiktir; aramızda doğrudan ve eksiksiz bir akrabalık vardır demek de. Her iki ifade de aynı ölçüde indirgemecidir. Biri kopuşu mutlaklaştırır, diğeri sürekliliği romantikleştirir. Oysa asıl sorun bağlantının varlığı ya da yokluğu değildir. Sorun, bağlantının hangi düzlemde kurulduğunu henüz tam olarak bilmiyor oluşumuzdur. Bizim yaşam dediğimiz şey; karbonun, suyun, minerallerin ve enerjinin belirli koşullar altında oluşturduğu son derece yerel bir örgütlenme biçimidir. Hücrelerimiz, sinir sistemimiz, metabolizmamız ve bütün biyolojik hafızamız Dünya'nın jeokimyasal tarihine bağlıdır. Bu gezegenin atmosferinde şekillendik, bu gezegenin suyuyla katlandık, bu gezegenin toprağıyla örüldük. Bu anlamda gerçekten de yerel bir lehçeyiz. Fakat yerellik, yalıtılmışlık değildir. Çünkü Dünya uzayın karşıtı değildir. Dünya, boşluğun ortasında duran yabancı bir istisna da değildir. Üzerine bastığımız toprak da, okyanuslar da, atmosfer de, canlılık da evrenden ayrı bir sahne kurmaz. Bunların tamamı daha geniş bir oluşun yerel düğümleridir. Dünya, kozmik sürecin dışında duran bir ada değil; onun yoğunlaşmış, katlanmış ve belirli koşullar altında örgütlenmiş bir koordinatıdır. Bu nedenle insanı yalnızca "yeryüzüne mühürlü bir organizma" olarak tarif etmek eksik kalır. Ama onu romantik bir kozmik aidiyet söylemiyle açıklamak da aynı ölçüde eksiktir. Çünkü mesele ne çamurdur ne de gökyüzüdür. Mesele, her ikisinin de hangi daha büyük sürekliliğin farklı eşikleri olduğunu anlayabilmektir. Bugünkü bilgilerimizle biyolojinin dili ile plazmanın dili arasında doğrudan bir köprü göremiyoruz. Hücrenin rejimi ile yüksek enerjili kozmik süreçlerin rejimi arasında ortak bir metabolizma tanımlayamıyoruz. Homeostazi ile füzyon arasında açık bir arayüz kuramıyoruz. Biyolojinin hassas dengeleri ile galaktik ölçekte işleyen süreçler birbirinden oldukça farklı görünüyor. Fakat tam bu noktada dikkatli olmak gerekir. Çünkü "köprüyü göremiyoruz" önermesi ile "köprü yoktur" önermesi aynı şey değildir. "O imkânsızdır" bariyeri çoğu zaman doğanın değil, mevcut bilgimizin sınırıdır. Tarih boyunca insan zihni sayısız kez kendi ufkunu evrenin ufku sanmıştır. Sonra bilgi genişlemiş, o sözde mutlak sınırlar geriye çekilmiş ve imkânsız görünen alanlar yeni düşünce bölgelerine dönüşmüştür. Bu yüzden bugün iki ayrı rejim olarak gördüğümüz şeylerin daha derin bir düzeyde hangi sürekliliğin parçaları olduğunu bilmiyor olabiliriz. Belki de asıl sorun, canlılığı yalnızca kendi biçimimiz üzerinden tanımlıyor oluşumuzdur. Belki de hata, karbonu yaşamın özü, DNA'yı canlılığın son dili, hücreyi ise örgütlenmenin nihai modeli olarak ilan etmemizdir. Çünkü böyle yaptığımız anda evreni değil, yalnızca kendimizi tarif etmiş oluruz. İnsanın ilginçliği burada başlar. İnsan ne evrenin merkezindeki bir sultandır ne de biyokimyasal bir kazadır. İnsan, evrenin kendi üzerine düşünmeye başladığı yerel arayüzlerden biridir. Bedeni gezegenseldir. Metabolizması yereldir. Fakat bilinci sürekli kendi sınırlarına çarpar ve onların ötesini yoklamaya çalışır. Belki de bu yüzden dinler vardır. Belki de bu yüzden bilimler vardır. Belki de bu yüzden mitolojiler, şiirler, sanatlar ve kozmolojiler vardır. Bunların hiçbiri yalnızca bilgi üretme girişimi değildir.
Bunlar, yerel bir lehçenin daha büyük bir dili duyma çabalarıdır.
İnsanlık tarihi bu açıdan bakıldığında, bir organizmanın kendisini mümkün kılan daha geniş sürekliliği anlamaya çalışma tarihidir. Fakat burada önemli bir ayrım vardır. Bu arayışın amacı yeni putlar üretmek değildir. Çünkü insan zihni çoğu zaman işaretleri amaç haline getirir. Bir kavram ortaya çıkar. Sonra ona tutunur. Sonra onu mutlaklaştırır. Sonra onu hakikatin kendisi sanır. Oysa yıldız, melek, nur, gök, bilinç, madde, enerji veya ruh dediğimiz bütün kavramlar yalnızca geçici işaret levhalarıdır. Bizi asıl meseleye götüren yön göstergeleri. Onlar hedef değildir. Sorun levhaların kendisi değil, gösterdikleri yöndür. Bu nedenle soru "Yıldız nedir?" sorusu değildir. Soru, yıldız dediğimiz şeyin hangi sürekliliğe işaret ettiğidir. Soru "Melek nedir?" sorusu da değildir. Soru, melek kavramının hangi ontolojik gerilimi görünür kılmaya çalıştığıdır. Kavramlar hakikatin kendisi değildir. Kavramlar, hakikate doğru uzatılmış geçici köprülerdir. Ve belki insan düşüncesinin en büyük yanılgısı, köprüyü geçmek yerine köprünün üzerine yerleşmesidir. Bu yüzden insanın trajedisi uzaydan kopuk olması değildir. İnsanın trajedisi evrenin yalnızca çok çok dar bir lehçesini konuşmasına rağmen daha büyük bir dilin varlığını sezebilmesidir. Biz o büyük dili henüz bilmiyoruz. Onun gramerini bilmiyoruz. Onun geometrisini bilmiyoruz. Onun derin yapısını bilmiyoruz. Bilmememize rağmen onu arıyoruz. Düşünce bunun için vardır. Bilim bunun için vardır. Felsefe bunun için vardır. Din bunun için vardır. Mit bunun için vardır. Çünkü bilinç, kendi lehçesinin sınırlarını fark ettiği anda daha büyük bir anlam alanının ihtimalini de fark eder. Belki insanın bütün hikâyesi bundan ibarettir: Kendisini evren sanan yerel bir sesin, yavaş yavaş bir lehçe olduğunu fark etmesi. Ve belki bütün dinler, bütün bilimler, bütün mitolojiler ve bütün kozmolojiler; evrenin bu yerel lehçeyi konuşan küçük bölgesinin, kendisinden daha büyük olan dili hatırlama girişimlerinden başka bir şey değildir.
Kopuk olduğumuzu kanıtlayamayız. Ait olduğumuzu da. Bildiğimiz tek şey, henüz dilini bilmediğimiz bir bütünün içinden konuşuyor olmamızdır.
ve belki konuşan şeyin kendisi evren değil, evrenin yerel bir lehçesidir
ş.e dünya gezegen, türkiye, istanbul, 14:55 6.10.2026